Opening van Luther tentoonstelling in het Catharijne Convent

Lezing James Kennedy over betekenis van Luther in heden en verleden

Op 21 september jl. vond de opening van de Luther tentoonstelling in het Catharijne Convent in Utrecht plaats. Traditioneel gaat zo’n opening gepaard met een lezing in de Sint Willibrord- en Catharinakathedraal, de voormalige kloosterkerk van het Catharijne Convent. In haar inleiding op de spreker leidde de directeur van het Catharijne Convent, Marieke van Schijndel, ons alvast een beetje door de Luther tentoonstelling. Die tentoonstelling begint met een korte film over Luther en besteedt met name aandacht aan de verspreiding (met de nodige spotzucht) van de ideeën van de reformatie via de vertaling van de bijbel, de boekdrukkunst en de beeldende kunst. De tentoonstelling toont volgens Van Schijndel hoe een onbekende monnik met zijn acties een revolutie ontketende die Europa zou veranderen De lezing zelf werd verzorgd door de aan de Universiteit Utrecht verbonden historicus James Kennedy. Hij sprak over de betekenis van Luther in heden en verleden. Luther in heden en verleden

Links: Luthers spotzucht richtte zich ook tegen de paus. In 1521 verschijnt “De paus als antichrist”, een schotschrift van Luthers medestander Philip Melanchthon met illustraties van Lucas Cranach. Om het beeld van de paus als antichrist over te brengen wordt de paus daarin spottend vergeleken met Christus.
Rechts: theatergroep Aluin gaf speelde bij de opening een gesprek tussen Luther, Erasmus en paus Adrianus VI

Kennedy vergeleek de” pathologische angsten” van onze tijd (klimaatverandering, terrorisme, sociale media, kunstmatige intelligentie) met die uit de tijd van Luther, 500 jaar geleden (de pest, conflicten, toenemende belastingdruk), die toen leidden tot sterke ontwrichting en onzekerheid in de maatschappij. Zo stierven twee broers van Luther aan de pest. De tentoonstelling laat deze ontwrichting zien en de dilemma’s waar Luther mee worstelde.

Een verbinding met onze tijd is volgens Kennedy echter lastig, al is het maar omdat de reformatie lang geleden plaatsvond. Bovendien geldt voor Nederland dat de invloed van Calvijn groter is. Luther is een relatief onbekende buur geworden. Waar honderd jaar geleden nog een deel van de Nederlandse bevolking Luthers was (2% in 1900) zijn Lutheranen in Nederland qua aantal nu te verwaarlozen (10.000 in totaal). Duitsland ziet zich volgens Kennedy veel meer cultuurchristelijk (Luthers en katholiek) dan Nederland, althans er is in Duitsland volgens Kennedy meer waardering voor het christelijke erfgoed als deel van de historie dan in Nederland. Wie weet in Nederland nog wat de reformatie is?

i

Luther herdenkingen 1917 en 1967

Kennedy blikt terug op de Lutherherdenking 100 jaar geleden. Toen stond de kerkelijke strijd veel meer centraal: was Luther een held of een schurk? De katholieke media (De Tijd) neigden naar het laatste, terwijl het Algemeen Handelsblad Luther als een kampioen in vrijheid afschilderde. Het beeld van Luther verandert voortdurend. In 1967, bij de 450 jaar herdenking, werd Luther in Oost-Duitsland zelfs als een voorloper van de Russische revolutie (1917) neergezet.

Kennedy noemt ook dat het Lutherbeeld niet onproblematisch is. Zijn verwerpelijke visie op joden en zijn problematische visie op vrouwen maakt dat zijn erfenis ook omstreden is. Het Catharijne Convent heeft ervoor gekozen om in deze postconfessionele tijd voor de tentoonstelling niet de kerkelijke strijdbijl op te graven in een tijd waarin katholieken en protestanten elkaar gevonden lijken te hebben. Daar is Kennedy het mee eens. Vraag is volgens Kennedy ook of een dergelijke benadering nog wel interesse zou hebben opgewekt in het moderne Nederland.

Lutherherdenking in 2017

Links: de beide door Kennedy genoemde boeken
Rechts: Luther is volgens de expositie de meest afgebeelde persoon uit de 16e eeuw

In 2017 zou de invloed van Luther op de kerk en samenleving belicht kunnen worden via diens 95 stellingen. Denk aan gewetensvrijheid, de onbemiddelde relatie van de gelovige met God, zelf de schrift lezen en het maken van afwijkende keuzes. De reformatie als begin van de Moderne Tijd met haar geletterdheid, gewetensvrijheid, individuele verantwoordelijkheid, burgerrechten, gelijkheid man en vrouw, geest van kapitalisme en passie voor waarheidsvinding. Het individualisme kan aldus worden gezien als geradicaliseerde vrucht van Luthers denken, evenals vrijheid van het woord en van geweten. De nadruk op de individuele gewetensvrijheid breekt de christelijk-religieuze wereld af en luidt de moderne tijd in. Vanuit katholieke zijde kan zo worden gewezen op de versplintering waar de reformatie toe leidde met ongeloof uiteindelijk als resultaat. Voor een Angelsaksische visie op de reformatie verwijst Kennedy naar de boeken “The unintended reformation; how a religious revolution secularized society” van Brad Gregory en “Reformation and the secular age” van Charles Taylor.

Moderne scepsis

Recente studies relativeren de invloed van Luther. Erasmus vertaalde al de bijbel en wees al op de gewetensvrijheid. Het beeld op de verbinding tussen Luther en de tijd na Luther is door deze studies complexer geworden. De politieke en sociale erfenis van Luther waait nu in feite alle kanten op en dus niet alleen meer naar het moderne individu. De theologie als motor van de geschiedenis staat ook verder van ons af. Weinigen associëren Luther nog met het autonome individu. Men ziet 1517 en de reformatie nu eerder als een sektarisch conflict. Pas de Verlichting zou de echte moderniteit hebben gebracht. Een dergelijke visie op de reformatie past beter bij ons huidige beeld, waarin de invloed van religie wordt gerelativeerd. Dat beeld doet volgens Kennedy echter onvoldoende recht aan de impact die Luther en zijn revolutie wel degelijk hadden.

Conclusie

Hoewel er dus volgens Kennedy wel raakvlakken zijn van Luther met onze tijd, geldt dat niet voor alles. Het maken van een brug tussen Luthers visie op genade naar het hedendaags publiek is lastig in een tijd van zelfrealisatie en zelfverantwoordelijkheid (ieder is verantwoordelijk voor het eigen succes of falen). Er is in deze tijd weinig ruimte voor genade na een persoonlijke crisis of na persoonlijk falen. De taal van genade wordt volgens Kennedy niet meer begrepen. De brug naar het heden is weer gemakkelijker te slaan door de invloed van de boekdrukkunst te vergelijken met die van de huidige sociale media. Daarin slaagt de tentoonstelling ook en zo leert zij ons volgens Kennedy om met een nieuwe bril te kijken naar Luther, een persoon die veel stof tot nadenken geeft…

Maurice Essers