Barmhartigheid

Aan de vooravond van het jaar van de Barmhartigheid, dat op 8 december a.s. (Hoogfeest van Maria Onbevlekte Ontvangenis, tevens 50 jaar na afsluiten van het Vaticanum II) begint en dat op 20 november 2016 (Hoogfeest van Christus, Koning) zal eindigen, heeft paus Franciscus in een brief van 1 september aan de gelovigen de wens geuit dat zij de genade van dit Heilig Jaar zullen ervaren en dat dit hun geloof zal sterken. Aan het Heilig Jaar is een aflaat verbonden voor degenen die naar een kathedraal, de vier pauselijke basilieken in Rome, een door de bisschop aangewezen kerk, heiligdommen met een Heilige Deur of Jubileumkerken een pelgrimstocht maken.

Pelgrimstocht De pelgrimstocht moet verbonden zijn met het Sacrament van Verzoening (de biecht), de viering van de eucharistie en een overweging over barmhartigheid. De paus vraagt ons om in barmhartigheid te leven. “Barmhartigheid is het voornaamste fundament van het leven van de Kerk”, schrijft Franciscus. “De geloofwaardigheid van de Kerk blijkt uit de barmhartige liefde en compassie die zij betoont.” “Waar christenen zijn, daar zou iedereen een oase van barmhartigheid moeten vinden.”

Biechtvaders De paus richt zich ook tot de Kerk. Aan de Kerk vraagt de paus om de rijkdom te herontdekken van de geestelijke en lichamelijke werken van barmhartigheid. Eerder riep de paus al biechtvaders op om ter gelegenheid van het Heilig Jaar barmhartigheid te tonen.

Speciale aandacht geeft de paus in zijn brief van 1 september jl. aan de veranderende houding tot het leven. Hij is zich bewust van de druk die vrouwen tot een beslissing van abortus kan brengen en van de beproeving die dit meebrengt. Hij zegt dat de vergeving van God hen in geval van berouw niet ontzegd kan worden. Concreet betekent dit dat alle priesters tijdens het Heilig Jaar absolutie kunnen schenken voor abortus aan degenen die om vergeving vragen. Hulpbisschop Hendriks heeft in een reactie in KN aangegeven dat priesters die biechtfaciliteit hebben dat in Nederland nu al mogen.

Paus Paulus VI opent de Heilige Deur in 1975

Heilige Deuren en Jubileumkerken Van Heilige Deuren en Jubileumkerken had ik eerlijk gezegd niet eerder gehoord. De bekendste Heilige Deur is, zo leerde ik, een deur van de St. Pieter in Rome. Deze deur is normaal verzegeld en gaat alleen in Heilige Jaren open nadat de paus de woorden Aperite mihi portas iustitiae (Open voor mij de poorten der gerechtigheid) uitspreekt.

Aan het einde van het Heilige Jaar wordt de deur weer verzegeld. Bijna 16 jaar geleden, Kerstavond 1999, werd deze deur voor het laatst geopend voor een Heilig Jaar. Voor zieken, gevangenen en anderen die geen tocht kunnen maken, kan de aflaat ook worden verkregen door de H. Mis bij te wonen. Verder kan iedere bisschop in zijn bisdom jubileumkerken aanwijzen voor degenen die om welke reden ook niet naar Rome op bedevaart kunnen gaan.

Aflaat De aflaat is een wat bekender begrip dan Heilige Deur of Jubileumkerk. Het is een kwijtschelding voor God van tijdelijke straffen. Om een volle aflaat te verdienen zijn biecht, communie en mondeling gebed tot intentie van de paus nodig (bijvoorbeeld Onze Vader en Weesgegroet). In het Heilig Jaar is voor een aflaat tijdens bezoek van kerk of kapel ook een Geloofbelijdenis voorgeschreven. Er zijn ook andere manieren om een aflaat te verkrijgen. Een volle aflaat kan bijvoorbeeld verkregen worden met het volledig uitlopen van de Stille Omgang. Die begint op loopafstand van onze kerk, dus in dat opzicht zitten we aan de Keizersgracht goed. Verder zitten we qua vorming goed. Ons bisdom begint direct na opening van het Heilig Jaar (op 12 december) met een cursus waarin wordt ingegaan op wat de heilige Schrift over barmhartigheid zegt en hoe barmhartigheid in de liturgie terugkomt. In de cursus is ook aandacht voor de zeven werken van barmhartigheid: 1) hongerigen spijzen, 2) dorstigen laven, 3) naakten kleden, 4) vreemdelingen herbergen, 5) zieken verzorgen, 6) gevangenen bezoeken en 7) doden begraven). Hieronder om alvast te oefenen: herkent u de 7 werken van barmhartigheid? Op elk schilderij is weer een ander werk van barmhartigheid afgebeeld. Als u goed zoekt vindt u ook afbeeldingen van Christus (meestal als omstander) om aan te geven dat elk werk van barmhartigheid in feite ook een werk voor Hem is en niet onopgemerkt zal blijven.

Nederlandse bisschoppen en de paus De Nederlandse bisschoppen hebben op 15 september 2015 een brief gepubliceerd naar aanleiding van het Heilig Jaar van Barmhartigheid. Ze stellen daarbij ook een Woorddienst ter beschikking aan de parochies en kondigen een speciale website aan over het Heilig Jaar. In de brief wordt de oproep van de paus geciteerd om door de deur van Barmhartigheid te gaan: “In dit Heilig Jaar zullen wij de ervaring kunnen opdoen ons hart te openen voor allen die leven in de meest hopeloze randgebieden van het bestaan die de moderne wereld op dramatische wijze doet ontstaan… Het is mijn vurig verlangen dat het christenvolk gedurende het Jubeljaar nadenkt over de werken van lichamelijke en geestelijke barmhartigheid. Het zal een manier zijn om ons geweten wakker te schudden dat vaak ingeslapen is ten overstaan van het drama van de armoede, en om steeds meer door te dringen tot de kern van het Evangelie, waar de armen de bevoorrechten zijn van de goddelijke barmhartigheid. De prediking van Jezus houdt ons deze werken van barmhartigheid voor, opdat wij kunnen begrijpen of wij wel of niet leven als Zijn leerlingen.” De paus herinnert behalve aan de hierboven al genoemde werken van lichamelijke barmhartigheid ook aan de werken van geestelijke barmhartigheid: i) de twijfelenden raad geven, ii) de onwetenden onderrichten, iii) de zondaars vermanen, iv) de bedroefden troosten, v) beledigingen vergeven, vi) lastige personen geduldig verdragen en vii) tot God bidden voor de levenden en de doden.

Vluchtelingen Niet onvermeld mag blijven dat paus Franciscus op 6 september een oproep heeft gedaan aan alle katholieke parochies en kloosters om onderdak te bieden aan vluchtelingen. Dit zou een concreet gebaar zijn in aanloop naar het Heilig Jaar. De Nederlandse Bisschoppenconferentie heeft bekendgemaakt daar gehoor aan te willen geven. De bisschoppen stimuleren gelovigen om zich te melden voor vrijwilligerswerk bij asielzoekerscentra, waar onder de vluchtelingen vaak behoefte is aan een Nederlandse buddy, die kan helpen de weg te vinden bij Nederlandse instanties. Voor christelijke vluchtelingen kan het volgens de bisschoppen van grote waarde zijn om met een geloofsgenoot uit Nederland op te trekken. Het Heilig Jaar werpt zijn schaduw zo al vooruit en een eerste werk van barmhartigheid (vreemdelingen herbergen) dient zich aan.

Links: de barmhartige Samaritaan (Vincent van Gogh)
Midden: Druzen aan de Israelische grens met Syrie.
Rechts: de verloren zoon (Rembrandt)

Joodse werken van barmhartigheid Als ik aan de laatste maanden terugdenk, schiet me vooral een joods werk van barmhartigheid te binnen. In juni werd een legerambulance met in Israël verpleegde Syrische moslimstrijders op de terugweg naar Syrie door Druzen aangehouden, waarna de moslimstrijders door hen werden vermoord. De voorafgaande verpleging door Israel van moslimstrijders (die in feite uit zijn op de vernietiging van Israël) is een werk van barmhartigheid dat indruk op mij maakte. Ik las dat Israel vaker moslims uit Syrië en Palestina verpleegt zonder daar ruchtbaarheid aan te geven. Ik heb rabbijn Evers gevraagd waar deze joodse barmhartigheid vandaan komt (de barmhartige Samaritaan is geen figuur uit het joodse geloof). Hij liet mij weten dat de bron eenvoudig is: Heb uw naaste lief gelijk uzelf (Lev. 19 18). Als dit gebod (dat natuurlijk ook voor ons centraal staat) joden ertoe aanzet om mensen die uit zijn op hun vernietiging te verplegen wanneer die hulp behoeven, wie zijn wij dan om vluchtelingen hulp te weigeren? Ook voor hen zou een deur zich in het Jaar van Barmhartigheid moeten openen.

De paus wil dat het sacrament van verzoening ons (weer) bij God brengt net als de verloren (door zonde afgedwaalde) zoon weer terugkeert tot zijn vader. Na deze overwegingen over het Jaar van Barmhartigheid tot slot een herinnering aan iemand die in zekere zin aan de wieg van de OLV kerk heeft gestaan: pater Bernhard Hafkenscheid. Het was in september precies 150 jaar geleden dat hij na een vruchtbaar leven in het Redemptoristenklooster in Wittem overleed. Wie meer wil weten over deze bijzondere Amsterdammer, verwijs ik naar een artikel over hem op onze website.

Maurice Essers