De katholieke wortels van Europa

Begin juni was ik een avond in Beilstein, een dorpje aan de Moezel, waar ik met mijn familie een jaar daarvoor de finale van het WK-voetbal tussen Duitsland en Argentinië had gevolgd. U ziet hierboven dit kleine dorpje met rechts de ruïne van het stamslot van de Von Metternichs en links bovenin het dorpje een oud Karmelietenklooster. We overnachtten er in Haus Lippman (het huis met het torentje aan de oever), waar een plaquette mijn aandacht trok. Deze plaquette herinnert aan een overleg in dit huis op 22 september 1952 tussen de Duitse bondskanselier Adenauer en de Italiaanse minister-president De Gasperi. Wat bracht deze twee politici, die samen met de Fransman Joseph Schuman wel de vaders van het moderne Europa worden genoemd, ertoe om elkaar juist in dit dorpje te ontmoeten? In mei had ik me al een beetje verdiept in het ontstaan van de Europese Unie (EU). Op 9 mei was er de jaarlijkse Europadag, de dag die herinnert aan de Schuman Verklaring van 9 mei 1950 waarmee de EU begon, op 14 mei vond in Aken de uitreiking van de jaarlijkse Karelsprijs plaats aan een per soon die zich voor Europa verdienstelijk heeft gemaakt (deze keer de voorzitter van het Europese Parlement, de Duitse socialist, Martin Schulz) en op 29 mei vond in De Tiltenberg een studiedag van het Centrum voor de Sociale Leer van Kerk plaats 1. Ik heb niet alleen geleerd waarom juist het plaatsje Beilstein werd bezocht maar ook de (katholieke) wortels van de EU werden mij duidelijker. Opvallend is namelijk dat de drie vaders van Europa (Adenauer, De Gasperi en Schuman) in de jaren dertig en veertig (in een periode van (dreigend) fascisme en nazisme) hun politieke ideeën vanuit de katholieke sociale leer hebben ontwikkeld. Adenauer, die in de periode voor de machtsovername door de Nazi’s burgemeester van Keulen was, dook in de jaren dertig enige tijd onder in de Benedictijner abdij van Maria Laach, Schuman koos voor de Benedictijner abdij van Ligugé terwijl De Gasperi naar het Vaticaan moest vluchten om dictatuur en Tweede Wereldoorlog te overlevenOp deze bijzondere plaatsen werd de basis gelegd voor hun ideeën over Europa. Hun levensdoel werd een Europa met solidariteit en morele (katholieke) waarden als uitgangspunt dat is ingebed in het rijke Europese geestelijke en culturele erfgoed 2.

. Dit levensdoel verklaart ook het bezoek aan het kleine Beilstein tijdens het staatsbezoek van De Gasperi aan Duitsland. Het reisprogramma moest in deze periode van oprichting van de EU herinneren aan een voorganger van de EU, het verenigde christelijke Europese avondland uit de Middeleeuwen. Dat avondland was in het gebied tussen Rijn, Moezel en Maas met de kroning van Karel de Grote tot eerste Keizer van het Heilige Roomse Rijk in het jaar 800 tot stand gekomen.

De reis begon met een bezoek aan de bij de Rijn gelegen 11e eeuwse abdij Maria Laach, kort daarvoor nog de schuilplaats van Adenauer voor de Nazi’s. Daar namen De Gasperi en Adenauer deel aan het getijdengebed van de Benedictijnen. De abt van deze abdij zette zich indertijd in voor een nieuwe beleving van het christelijke avondland, dat een tegenwicht moest vormen tegen het Sovjetcommunisme en het Amerikaanse kapitalisme van na de Tweede Wereldoorlog. De romantische reis in het Middeleeuwse christelijke Europa werd voortgezet met een bezoek aan het ingeslapen Middeleeuwse dorpje Beilstein en de Dom van Keulen (symbool van het “heilige Keulen”). In Keulen werd ook het Walraff-Richartz museum met haar schilderijen van Stefan Lochner, één van de hoogtepunten van de kunst van het katholieke avondland. De reis werd afgesloten in Aken, de stad waar het christelijke avondland met Karel de Grote is ontstaan. Daar zou De Gasperi op 24 september 1952 in de Dom de Karelsprijs ontvangen. In zijn dankrede herinnerde hij aan de tijd van Karel de Grote toen Aken het symbool was van versmelting van de oude Romeinse met de nieuwe christelijke cultuur. Aldus toonde het programma van dit bezoek het verband tussen het christelijke Avondland en de Europese eenheid in de Middeleeuwen en de nieuwe eenheid onder de EU.

Vlnr: De Gasperi bij uitreiking van de Karelsprijs (1952), Madonna in de Rozenhaag (Lochner, rond 1450) en de Dom van Keulen

Hoe staat Europa er 65 jaar na de Schuman Verklaring voor? Er zijn serieuze conflicten aan de oostgrens (Oekraïne), de zuidgrens (Noord-Afrika en Midden-Oosten) en zelfs binnen de EU (Griekenland). Dat neemt niet weg dat het Europa dat de drie vaders voor ogen stond in belangrijke mate is gerealiseerd en dat de EU daadwerkelijk heeft kunnen bijdragen aan de vrede en welvaart van de naoorlogse generaties. De waarden waar dit Europa op gebouwd is sluiten ook goed aan op de katholieke sociale leer, zoals door de paus met zijn toespraken in Straatsburg tot het Europese Parlement (“waardigheid van de mens en het belang van samenwerken in Europa”) en de Raad van Europa (“Inzet voor vrijheid, vrede en menselijke waardigheid”) op 25 november 2014, werd benadrukt. Dat een voortzetting van vrede en welvaart onze inzet voor de EU vergt, werd zowel door de paus in Straatsburg als door Martin Schulz in zijn toespraak bij de verlening van de Karelsprijs benadrukt.

Links: toespraak van paus tot het Europese Parlement
Rechts: begroeting van paus en Martin Schulz bij die toespraak

Schulz gaf in Aken aan, dat zijn generatie het Huis Europa van de moedige mannen en vrouwen van de stichtersgeneratie heeft geërfd en dat de stichters van de Karelsprijs latere generaties eraan willen herinneren dat ze dit huis niet als ruïne mogen achterlaten. Voor de rol van de kerk daarbij verwees de paus in zijn Straatsburgse rede naar een anonieme schrijver uit de 2e eeuw die schreef dat christenen voor de wereld moeten zijn wat de ziel voor het lichaam is. De rol van de ziel is de ondersteuning van het lichaam, het is het bewustzijn en de herinne ring. De paus erkende dat Europa niet vrij is van conflicten en dat zij dringend haar ware gezicht moet hervinden om te kunnen groeien in vrede en harmonie, zoals haar stichters dat wilden. Hij riep het Europese Parlement op om samen met de kerk aan een Europa te werken dat niet om economie draait, maar om de heiligheid van de menselijke persoon, om onvervreemdbare waarden.

Maurice Essers

1 Mijn verslag van deze studiedag treft u aan op www.stichtingkatholiekerfgoed.nl.

2 Daarnaast speelde mee dat ze waren opgegroeid in de in de eerste helft van de 20e eeuw zwaar bevochten grens-gebieden van Duitsland, Frankrijk, Oostenrijk en Italië en dat ze met de Europese Unie nationale tegenstellingen wilden overwinnen.