De situatie van de christenen in SyriŽ

Op 15 februari jl. gaf de aartsbisschop van de Syrisch-orthodoxe kerk in Nederland, Z.E. Mor Polycarpus Augin Aydin, in de pastorie van de Amsterdamse Agneskerk een lezing over de Syrisch-orthodoxe kerk en de situatie van de christenen in SyriŽ op dit moment. Mede vanwege het gedeelde gebruik van onze kerk door Syrisch-orthodoxen en Rooms-katholieken en omdat Mor Polycarpus Augin Aydin jaarlijks deelneemt aan onze Sacramentsprocessie, volgt hieronder een samenvatting van deze lezing.

Historie

De Syrisch-orthodoxe kerk vervult een bijzondere plaats binnen de christelijke kerken. Zij is ontstaan vanuit de hoofdstad AntiochiŽ waar voor het eerst een gemeenschap zich christelijk noemde. Vanuit de gemeenschap zijn al heel vroeg christelijke missionarissen uitgetrokken om vanaf de oostelijke kust van de Middellandse zee tot in India en China te evangeliseren. Ook is er een eigen corpus van liturgische teksten die zijn samengesteld door de kerkvaders, waaronder St. Ephraim en St. Jacob.

Het gaat daarbij onder andere om hymnen in poŽtische vorm. St. Ephraim, afkomstig uit de grensstreek van het huidige Turkije en SyriŽ, was de eerste die hymnen voor een vrouwenkoor componeerde. Nog steeds speelt het Aramees, de taal van Christus en de spreektaal in enkele dorpen in SyriŽ, een belangrijke rol in de Syrisch-orthodoxe kerk. SyriŽ staat zo als het ware aan de wieg van het christendom. Denk daarvoor bijvoorbeeld ook aan de bekering van Paulus, toen hij onderweg was naar Damascus.

De Syrische-orthodoxe kerk op dit moment

De Syrisch-orthodoxe kerk en de Armeense, de Koptische, de Ethiopische en de Eritrese kerken worden samen de oosters-orthodoxe kerken genoemd. Deze kerken vallen niet onder het gezag van onze paus. Zij hebben hun eigen kerkleiders. Samen met de kerken in het Midden-Oosten die wel het gezag van de paus aanvaarden (de oosters-katholieke kerken), zoals de Maronieten in Libanon, de Melkitische Grieks-katholieke Kerk en de Chaldeeuwse kerk in Irak, vormen zij de oosterse kerken. De Syrisch-orthodoxe gemeenschap is in Turkije als gevolg van vervolging in de 20e eeuw vrijwel verdwenen. Veel van de Syrisch-orthodoxen die onze kerk bezoeken, stammen uit die gemeenschap, waarvan het nu door de Turkse Staat en de Koerden bedreigde oude klooster Mor Gabriel een belangrijk centrum is (foto hierboven), onder andere voor de opleiding van priesters.
Traditionele gemeenschappen van Syrisch-orthodoxen zijn er van oudsher ook in SyriŽ en India. Deze gemeenschappen maakten in de oudheid deel uit van het Perzische rijk, waardoor zij gescheiden waren van de gemeenschappen in SyriŽ en Turkije die deel uitmaakten van het Romeinse rijk. Door emigratie zijn er nu ook gemeenschappen in het Westen, waaronder ongeveer 20.000 gelovigen in Nederland. Voor hen zijn er 8 parochies waarvan 3 parochies in Amsterdam, waaronder die van de OLV kerk, ofwel (voor de Syrisch-orthodoxen) de Moeder Godskerk, aan de Keizersgracht en een klooster in Twente.

De positie van de Syrisch-orthodoxen in SyriŽ tot aan de burgeroorlog

SyriŽ had voor de burgeroorlog ongeveer 22 miljoen inwoners. Daarvan is ongeveer 70% soenniet, 10% Christen, 1% bestaat uit Druzen en ongeveer 20% bestaat uit Alevieten/Sjiieten. De Christelijke gemeenschap is verdeeld over diverse kerken. De grootste groep vormen de Grieks-orthodoxen. Maar er zijn ook Melkieten, Armeens-orthodoxe christenen, Syrisch-orthodoxen en protestanten.
De christenen hebben steeds veel invloed kunnen uitoefenen in het Midden-Oosten. Ze vormden een brug tussen de Griekse en de Arabische cultuur. Syrische monniken vertaalden oude (bijbel)teksten en andere handschriften van het Grieks naar het Syriac/Aramees en van daaruit naar het Arabisch. De bloei van de Arabische cultuur in de Middeleeuwen is mede te danken aan de toegang die de SyriŽrs aan de Arabieren gaven tot de Griekse cultuur en traditie. Die invloed heeft eeuwenlang geduurd. De adviseurs van de sultans waren vaak oosterse christenen. In hoofdsteden als Bagdad en Damascus vond een dialoog plaats tussen christenen, joden en moslims. Aan het einde van de Middeleeuwen kwamen de uit het Grieks vertaalde teksten en de bijbehorende filosofie en wetenschap (geneeskunde) naar het Westen waar zij een belangrijke bijdrage leverden aan de Renaissance en daarmee aan onze Westerse maatschappij (en aan het katholieke erfgoed, voeg ik daaraan toe).
Oosterse christenen hebben ook een belangrijke rol gespeeld in de Arabische beweging, die in de 20e eeuw via de Baathpartij lange tijd het regime in Irak, Egypte en SyriŽ bepaalde. Ze zorgden voor het onderwijs dat een modernisering van het Midden-Oosten mogelijk maakte. Ze gaven bezieling aan de Arabische wereld. Tijdens spanningen hebben zij zich steeds afzijdig gehouden. Ze werden immers al snel als een vijfde colonne van het Westen gezien, ondanks dat ze altijd in het Midden-Oosten geleefd hebben en feitelijk weinig affiniteit met het Westen hebben. Er was weliswaar angst voor de overal aanwezige Syrische geheime dienst, maar feitelijk konden de christenen in SyriŽ tot voor kort in relatieve vrijheid leven met een zekere vrijheid van godsdienst. Het minderheidsregime van alevieten had hun steun ook nodig om stabiliteit in SyriŽ te waarborgen. Er waren wel beperkingen, zo mochten ze geen land bezitten om als boer te bewerken en werden bij gemengde huwelijken alle familieleden als moslim geregistreerd. Maar hun positie was beter dan bijvoorbeeld in Turkije waar de christenen veel meer gediscrimineerd worden.

De positie van de Syrisch-orthodoxen in SyriŽ in de burgeroorlog

De Syrisch-orthodoxe gemeenschap staat sinds kort ook in SyriŽ als gevolg van de burgeroorlog onder grote druk. In deze oorlog is zij een speelbal geworden van wat Mor Polycarpus Augin Aydin ďde grote en kleine verhalen van de geschiedenisĒ noemt. Al wat gedaan of gezegd wordt, is door deze verhalen van de geschiedenis bepaald. Het grote verhaal van dit moment, dat mede ten grondslag ligt aan de Arabische Lente, is volgens hem de economie. Maar er zijn ook ander factoren die een rol spelen, waaronder historische, politieke, sociale, geografische en religieuze.

Hierboven enkele fotoís die ik vond op internet. Ik ga ervan uit dat ze echt zijn. Bij verovering van christelijke dorpen wordt aan christenen de keuze gelaten tussen bekering tot Islam en vertrek of soms zelfs tussen Islam en de dood. Mor Polycarpus Augin Aydin heeft over de gruwelen van de burgeroorlog niet gesproken, maar het is niet iets waar we van weg mogen kijken

Zo was de macht in Irak en SyriŽ lange tijd in handen van minderheden. In Irak waren dat de soennieten en in SyriŽ de alevieten. Dat leidde tot spanningen met de meerderheid. Deze spanning worden gebruikt voor eigen machtspolitieke doeleinden door de regionale grootmachten, Iran en Saudi-ArabiŽ die vechten voor de hegemonie over de regio en daarmee over de heilige plaatsen in het Midden-Oosten. Maar ook andere regionale spelers als Quatar, IsraŽl en Turkije mengen zich in de oorlog om hun eigen belangen na te streven en datzelfde geldt voor de wereldmachten: Amerika, Rusland en China. SyriŽ is onder andere door zijn ligging en door zijn alliantie met Iran voor deze wereldmachten van strategische belang.

Hoe verder?

De christenen in SyriŽ hebben er na vele eeuwen van discriminatie genoeg van dat zij opnieuw het slachtoffer worden van de strijd die in het Midden-Oosten gaande is. Hun eeuwenoude aanwezigheid dreigt, net als die van de christenen in Irak en Libanon, langzaam maar gestaag te verdwijnen. De kerkelijke leiders proberen grootschalige emigratie te voorkomen. Hun voorbeeld van pluriformiteit en diversiteit lijkt echter aan het Midden-Oosten niet langer besteed. Moslimextremisten willen geen vrijheid en diversiteit en zien om die reden de christenen als hun tegenstanders. De beide aartsbisschoppen van de grootste stad van SyriŽ, Aleppo, zijn in de burgeroorlog door extremisten ontvoerd tijdens een vredesmissie. Voor hen hebben we tijdens de Sacramentsdag 2013 gebeden. Ook nonnen en priesters zijn in SyriŽ door extremisten ontvoerd. Ontvoering en afpersing zijn in deze oorlog aan de orde van de dag. Christelijke gemeenschappen worden zo gedwongen om te emigreren. Ze zijn op de vlucht. Hun kerken worden verwoest in grote steden als Homs, Aleppo en Damascus en ook elders.
Mor Polycarpus Augin Aydin geeft het voorbeeld van een brief van een vader aan zijn zoon, die naar het Westen was gestuurd om te studeren. De vader geeft in de brief aan dat hij zijn zoon geadviseerd heeft om naar het Westen te gaan voor zijn studie en om daarna terug te komen. Hij dringt nu echter niet meer aan op de terugkomst van zijn zoon. De kloof tussen christendom en islam is niet meer te overbruggen en het werk van de oosterse christenen wordt niet meer gewaardeerd. De zoon moet volgens de vader zelf maar bepalen of hij na zijn studie nog terug wil komen.
Een goede verhouding met islamitische buren biedt geen waarborg. De vele eminente christenen in Irak zijn evenzeer gemangeld tussen de fronten in de burgeroorlog daar. De christenen spreken daar Arabisch, waren deel van de lokale cultuur, hadden Arabische namen, maar werden niettemin vervolgd en gedwongen te vertrekken alsof ze in Irak niet thuishoorden. Enkele jaren nadat ze dachten in Damascus in SyriŽ een veilige haven te hebben gevonden, gebeurt hun daar nu hetzelfde. Ze zijn het, net als de Syrische christenen, zat om steeds weer te vluchten en om tussen strijdende partijen te geraken. Ze willen na vele eeuwen verdrukking eindelijk in een omgeving leven die modern is en waarin hun talenten en tradities beter tot hun recht kunnen komen.

De rol van het Westen

Het Westen is volgens Mor Polycarpus Augin Aydin slecht op de hoogte en toont weinig interesse voor de oosterse christenen. Er zijn bijvoorbeeld maar weinig mensen die op de hoogte zijn van de diversiteit van de oosterse kerken en van de aangrenzende christelijke kerken in GeorgiŽ en ArmeniŽ. Toch hebben we de rijkdom van ons erfgoed mede te danken aan deze diversiteit. Mor Polycarpus Augin Aydin ziet de Griekse, Syrische en Rooms-katholieke kerken als elkaar voor de eer van God aanvullende en verrijkende kerken. Hij verwijst ook naar de dialoog tussen kerk en synagoge: waarom elkaar bevechten wanneer er genoeg ruimte is om vreedzaam naast elkaar te bestaan? Geef elkaar de ruimte opdat God ons kan vormen.
De westerse grootmachten hebben echter geen oog voor de waardevolle inbreng en de belangen van de oosterse christenen. Zij denken met name vanuit de geostrategische belangen van het Westen. Om die reden zorgde het Westen voor een bufferstaat van Koerden in Noord-Irak. De christenen zijn voor het Westen echter voor dat soort ambities niet bruikbaar. Zij staan onderaan de lijst van politieke belangen die in het Westen worden meegewogen. Wel is er steun voor de oosterse christenen van hun geŽmigreerde familie in het Westen en ook van christelijke organisaties in het Westen, zoals Caritas en Kerk in Actie. Het gaat dan bijvoorbeeld om het beschikbaar stellen van geld, voedsel en kleding.

De rol van de Islam

De aan hem door het publiek gestelde vraag naar het waarom van dit alles en naar de rol van de Islam is voor Mor Polycarpus Augin Aydin moeilijk te beantwoorden. Hij zoekt de oorzaak niet in de Koran. Daarin staan weliswaar teksten over Heilige Oorlogen, maar soortgelijke teksten vind je ook in het Oude Testament. Onder de Joden vind je echter geen zelfmoordterroristen. Mogelijk is de onwetendheid, de frustratie, de angst of de manipulatie van de mensen in de moslimwereld de oorzaak. Er wordt wel al jarenlang gewerkt aan een constructieve dialoog met de Islam, mede door de ontvoerde aartsbisschoppen, maar de mensen lijken daar nog niet klaar voor. Angst en bedreiging overheersen. De angst is een belangrijk obstakel dat door onderwijs overwonnen zal moeten worden.

Is er een oplossing?

De situatie kan volgens Mor Polycarpus Augin Aydin op de korte termijn alleen verbeteren wanneer de grote machten erin slagen om stabiliteit en een vreedzame samenleving van christenen en moslims in het Midden-Oosten te bewerkstelligen. Zo niet dan blijven de christenen een speelbal van deze machten en hun belangen. Tot dan kan alleen gebeden worden voor vrede en voor een vreedzaam samenleven van verschillende volken die het leven vieren in plaats van de oorlog. Mor Polycarpus Augin Aydin lijkt daarbij meer te verwachten van machtspolitieke wijzigingen dan van een modernisering van de Islam. Maar misschien dat toch ooit het geloof weer het grote verhaal in de geschiedenis gaat worden en zo voorrang krijgt boven macht en economie. Mor Polycarpus Augin Aydin citeert daarbij de H. Irenaeus: ďZolang de mensen niet leren om zich over te geven aan God en Hem de gelegenheid geven om hen te vormen, zullen zij geen rust vindenĒ.

Maurice Essers