Allerheiligen

De maand november begint met het feest van Allerheiligen, het feest van grote en kleine heiligen. Heiligen zijn van alle tijden. Herdenking van overledenen en verering van heiligen zie je dan ook eveneens bij andere godsdiensten. Het graf van Johannes de Doper, bijvoorbeeld, wordt in Damascus zowel door christenen als door moslims bezocht en tijdens de door onze kerk georganiseerde Jeruzalemreis maakten we bij Tiberias een keer een vrolijk joods feest mee bij het graf van een zekere Rabbi Meir. De verbondenheid die mensen met overledenen hebben is een teken van wijsheid en geloof. De vernieling van oude graven van heiligen door fundamentalisten die in de islamitische wereld gaande is, kun je daarentegen als een teken van dwaasheid en hoogmoed zien. Wie niet in harmonie met (voor)ouders kan leven, zal moeilijk zelf vrede en rust vinden.

Links: oude graven in Mali die momenteel door moslimfundamentalisten worden vernietigd.
Rechts: het graf van Rabbi Meir in Tiberias

Katholieken gebruiken heiligen ook voor het geven van namen aan kinderen. Zo heb je als katholiek jaarlijks je verjaardag en je naamdag. Voor ons dochtertje Sophia geldt dat we ter gelegenheid van de doop gezocht hebben naar het verhaal van haar naamheilige. Dat Sophia wijsheid betekent was ons wel bekend. Maar de H. Sophia was een onbekende. Het bleek een in Rome begraven martelares te zijn uit de 2e eeuw waarvan de legende zegt dat ze drie dochters had met de namen Fides, Spes en Caritas (Geloof, Hoop en Liefde). Dat zich uit een kleine Sophia de deugden geloof, hoop en liefde zouden kunnen ontwikkelen, is een idee dat deze naamheilige toch maar mooi meegeeft en dat later nog wel eens steun kan bieden.

De katholieke kerk kent veel van deze legendarische heilige martelaressen uit de Romeinse tijd, zoals de H. Agnes, beschermheilige van kuisheid, en de H. Barbara, patrones van gevangenen en mijnwerkers, van de Amsterdamse begraafplaats en beschermster tegen de plotselinge dood. Een beeld van de H. Barbara verhuist met de boor en de “mijnwerkers” bij de aanleg van de Noordzuid metrolijn onder onze stad van metrostation naar metrostation.

Links: H. Sophia met Fides, Spes en Caritas. Midden: H. Agnes (meestal afgebeeld met agnus (=lam) en H. Barbara met de toren waarin zij door haar heidense vader werd opgesloten, rechts: beeld van H. Barbara bij metrostation Vijzelgracht

Met de vier kerkvaders breekt vanaf de 4e eeuw een nieuwe periode aan waarin het christendom de staatsgodsdienst wordt van het Romeinse rijk. Het is de tijd van de invallen van vreemde volkeren en de overgang naar de Middeleeuwen. De vier kerkvaders (Ambrosius, Augustinus, Hieronymus en Gregorius) zijn afgebeeld op de preekstoel van onze kerk. Dat is niet voor niets. Vanaf die plek wordt door de priester immers het geloof gepreekt. Aan de openbaring van het geloof is door deze heilige kerkvaders een belangrijke bijdrage geleverd. Zij verbleven in Rome en in de nieuwe wereldsteden van die tijd, Milaan en het Duitse Trier. Ambrosius werd in Trier geboren, studeerde in Rome en was bisschop van Milaan. In Milaan bekeerde en doopte hij de uit Afrika afkomstige Augustinus. Van Augustinus beschikken we via zijn Belijdenissen over een levensbeschrijving. Zijn boek De Stad Gods is een belangrijk geloofsdocument. Ook Hieronymus verbleef enige tijd in Trier. Later trok hij zich als monnik terug in de Syrische woestijn waar hij Hebreeuws leerde. Hieronymus is bekend vanwege zijn vertaling van de bijbel vanuit het Grieks en Hebreeuws naar het Latijn.

Vlnrs: Ambrosius, Augustinus, Hieronymus en Gregorius, zoals te zien op de preekstoel. De legendes rond de kerkvaders hangen samen met hun attributen. Zo vertelt een legende dat boven de wieg van Ambrosius een zwerm bijen vloog. De bijen druppelden honing in de mond van de baby, die later zoet zou preken. Vandaar dat Ambrosius met bijenkorf wordt afgebeeld. Hieronymus wordt met een leeuw afgebeeld omdat de legende is dat hij een leeuw van zijn kreupelheid verloste door hem te bevrijden van een doorn. De tamme leeuw werd zo Hieronymus tamme vriend.Gregorius is op onze preekstoel te zien met bladmuziek vanwege zijn bijdrage aan het Gregoriaans.

Paus Gregorius, tenslotte, is onder andere bekend als schrijver van de Dialogen, een boek met korte verhalen o.a. uit het leven van een andere grote heilige uit deze periode de H. Benedictus van Nursia, de stichter van de orde der Benedictijnen.

Links: schilderij (1632) van Abraham Bloemaert, onlangs aangekocht door het museum Het Catharijneconvent, waarop de vier kerkvaders discussiëren over de Eucharistie. Midden: H. Hieronymus met rechtsonder zijn leeuw. Rechts: Bonifatius en Willibrordus met hun attributen

Gregorius was ook degene die missionarissen uitzond naar Engeland en Ierland. Deze missionarissen leidden weer nieuwe missionarissen op die op de Nederlandse kust landden om de Franken, Friezen en Saksen te bekeren die toen in onze streken woonden. De H. Bonifatius werd zo de apostel der Saksen en de H. Willibrordus de apostel van de Friezen. Willibrordus legde in de 8e eeuw de basis voor de kerk in Nederland door de eerste kerk in Utrecht te wijden, waar later het aartsbisdom uit zou ontstaan. Vandaar dat Willibrordus vaak met een kerk in zijn hand wordt afgebeeld. Bonifatius wordt met een boek en zwaard afgebeeld. Hij werd, zoals uit de schoolboekjes bekend, in het Friese Dokkum tijdens een missie met een zwaard gedood. Met de Bijbel probeert hij de slagen af te weren. Amsterdam kende twee kerken die aan Willibrordus waren gewijd, de Willibrordus binnen de Veste (beter bekend als De Duif) en de Willibrordus buiten de Veste aan de Amstel bij de Ceintuurbaan, die begin jaren zeventig werd

  • Links: schilderij van de Willibrordus (1928) door P.J. Lucas. Rechts: het interieur van de Bonifatius, door Amsterdammers De Bon genoemd
  • afgebroken. Ook was er een aan Bonifatius gewijde kerk. De Bonifatiuskerk lag aan het Kastanjeplein in Oost en werd in de jaren tachtig afgebroken.

    De architect van de Willibrordus binnen de Veste, Molkenboer, heeft later (toen hij het kunstje onder de knie had) onze OLV kerk ontworpen. In de OLV kerk vinden we vooral heiligen van de paters Redemptoristen terug, die de kerk 160 jaar geleden lieten bouwen. In het Alfonsuskoor, rechts van het hoofdaltaar, zijn een beeld en tekeningen te zien van het leven van de stichter der Redemptoristen, de H. Alfonsus. In het linkerschip staat een beeld van de heilige die de Redemptoristen vanuit Italië over de Alpen voerde, de H. Clemens Hofbauer. Achter in de kerk is er een altaar (met relikwie) van de H. Gerardus Majella en een buste van de zalige Nederlandse redemptorist, Peerke Donders, bekend vanwege zijn missie onder de melaatsen in Suriname. Hoewel de paters onze kerk al weer bijna 30 jaar geleden verlaten hebben, bevinden we ons nog steeds in het goede gezelschap van hun heiligen. Elke kerk in Amsterdam koestert zo haar eigen heiligen. In de andere paterskerk van Amsterdam, De Krijtberg, vind je bijvoorbeeld weer beelden en afbeeldingen van heilige Jezuďten, zoals Franciscus Xaverius en Ignatius van Loyola, en de reliekschrijn van pater Roothaan, de generaal overste der Jezuďten, die zijn loopbaan als misdienaar in De Krijtberg begon.

    De heilige en zalige Redemptoristen in de OLV kerk.Vlnr: Clemens Hofbauer, Alphonsus, Gerardus van Majella en Peerke Donders. Gerardus is in zijn functie van portier met sleutels in de hand afgebeeld. In zijn andere hand houdt hij een broodkorf die waarschijnlijk duidt op het brood dat hij uitdeelde. Onder het beeld dat zich achter in onze kerk bevindt, is het altaar te zien met een relikwie van Gerardus

    Sinds het vertrek van de Redemptoristen verzorgt het Opus Dei de missen in onze kerk. De grote heilige van het Opus Dei is haar oprichter de H. Jozefmaria Escriva. Voor zover mij bekend, is hij niet in onze kerk afgebeeld. Wel is bekend dat hij onze kerk bezocht heeft en heeft gebeden bij het altaar van OLV van Altijddurende Bijstand. Hij leert dat heiligheid niet alleen voor kerkvaders, missionarissen en paters is, maar dat we allemaal een roeping tot heiligheid hebben. Grote heiligen die op sokkels kerken sieren zullen we met onze kleine en grote gebreken allicht niet worden, maar het voorbeeld van de heiligen van onze kerk kan in deze maand van Allerheiligen helpen om dienstbaar te zijn en ons lijden in geloof te dragen.

    Maurice Essers