Een verborgen afbeelding in de OLV kerk!

Bij het aanbrengen van verlichting achter het hoofdaltaar werden eerder dit jaar door vrijwilligers van onze kerk bijzondere foto’s gemaakt van een vanuit de kerk niet of nauwelijks zichtbare afbeelding van het Lam Gods. U ziet de afbeelding hieronder op foto’s, die door hen vanaf een ladder met de nodige acrobatiek moeten zijn gemaakt. Sindsdien is er tijdens de mis weer regelmatig verlichting gericht op deze afbeelding, die leidt tot stralen van licht vanuit deze hoge plek. Deze lichtstralen zijn als het ware een voortzetting van de op de afbeelding zichtbare gouden stralen, die vanuit de grote hoogte van de afbeelding op ons kerkgangers neerdalen.

De afbeelding achter het hoofdaltaar van de OLV kerk: de figuur van een lam dat een kruis draagt, symboliseert Jezus als Lam Gods

De symboliek van het Lam Gods is afkomstig uit het wonderlijke laatste bijbelboek, het boek Openbaringen. Daarin heeft Johannes een visioen van de overwinning van het goede over het kwade:

Hierna zag ik dit: een onafzienbare menigte, die niet te tellen was, uit alle landen en volken, van elke stam en taal. In het wit gekleed en met palmtakken in hun hand stonden ze voor de troon en voor het lam. Luid riepen ze: ‘De redding komt van onze God die op de troon zit en van het lam!’ Ik raakte in vervoering, en hij nam mij mee naar een heel hoge berg en liet me de heilige stad Jeruzalem zien, die uit de hemel neerdaalde, bij God vandaan. Vanuit het oosten gezien waren er drie poorten, vanuit het noorden drie, vanuit het zuiden drie en vanuit het westen drie. De stad heeft het licht van de zon en de maan niet nodig: over haar schijnt Gods luister, en het lam is haar licht. De volken zullen in haar hun lof en eer komen betuigen. Maar alles wat verwerpelijk is en iedereen die zich met gruwelijke dingen en leugens inlaat, komt de stad niet binnen, alleen zij die in het boek van het leven staan, het boek van het lam. Er zal niets meer zijn waarop nog een vloek rust. De troon van God en van het lam zal daar in de stad staan. Het zal er geen nacht meer zijn en het licht van een lamp of het licht van de zon hebben ze niet nodig, want God, de Heer, zal hun licht zijn. En zij zullen als koningen heersen tot in eeuwigheid.

Het Nieuwe Jeruzalem is volgens het boek Openbaringen onze definitieve woonplaats, waar geen kerken of lampen nodig zijn. Maar in onze meer aardse OLV kerk moeten we het nog doen met een lampje om de gouden stralen van het Lam Gods op ons te laten dalen. Ze vervangen de zonnestralen die tijdens de zondagsmis vanuit de gebrandschilderde ramen achter het hoofdaltaar de kerk zouden moeten schijnen: een hoofdaltaar moet immers eigenlijk naar het oosten gericht zijn, de richting van het hemelse Jeruzalem van waar de zon in de ochtend opkomt en van waar Christus (“het Lam Gods”, “het ware Oosten”) vanaf zijn troon zal heersen. Door de verkeerde oriëntatie van onze kerk baden niet de kerkgangers maar alleen priester en acolieten in de warmte van zonnestralen die in de zomer tijdens de mis wel eens via het linkeraltaarraam van linksboven op het priesterkoor vallen.

Links: Johannes heeft zijn visioen en schrijft op het Griekse eiland Patmos het boek Openbaringen (schilderij van Jeroen Bosch uit 1489).
Midden: afbeelding van het Lam Gods in het Hemelse Jeruzalem tussen de 3x4 stadspoorten.
Rechts: het Lam Gods en de uitverkorenen. Onderaan zie je de verteller uit het boek Openbaringen en een engel die hem een toelichting geeft, (Bamberger Apocalyps uit 1000-1020)

De afbeelding van het Lam Gods is verscholen achter het beeld van de tronende Christus op het grote houten hoofdaltaar dat in 1881 in het Utrechtse atelier van Mengelberg is gemaakt. Ook dit beeld verwijst naar het boek Openbaringen: “De redding komt van onze God die op de troon zit en van het lam”. Het zal dus geen toeval zijn dat de afbeelding van het Lam zich achter het beeld van de tronende Christus bevindt. Op de foto hieronder is trouwens te zien dat deze tronende Christus in vroegere jaren in de maand mei op een of andere manier werd vervangen door een Mariabeeld.

Wat valt er verder op het hoofdaltaar te zien? Naast het beeld van de tronende Christus(1) zie je Maria en Johannes(2) als onze voorsprekers bij de tronende Christus wanneer Hij op de jongste dag zal oordelen over levenden en doden. Onder het beeld van de tronende Christus(3) zie je een pelikaan, die met zijn bloed zijn jongen in leven houdt(4), zoals Christus zijn bloed offerde tot heil van de mensheid. Daar weer onder bevindt zich het kruis(5) geflankeerd door houtsneden die de jonge jaren van Christus uitbeelden, waaronder de visitatie, de geboorte, de aanbidding der wijzen en de presentatie in de tempel(6) en die geflankeerd worden door de vier kerkvaders (Ambrosius, Hieronymus, Gregorius en Augustinus) en de vier evangelisten.

Links: foto hoofdaltaar mei 1942; de tronende Christus is vervangen door een Mariabeeld.
Rechts: tekening van het hoofdaltaar. Achter de tronende Christus (1) is de verborgen afbeelding van het Lam Gods, waarvan alleen de stralen vanuit de kerk te zien zijn

Wanneer het retabel wordt gesloten zijn schilderijen van de 24 oudsten uit het boek Openbaringen met muziekinstrumenten te zien die het Lam aanbidden. Onder het kruis bevindt zich het H. Sacrament des Altaars, de in het kluisje (“tabernakel”) op het hoogaltaar opgeborgen geconsacreerde hosties (7). Op de deuren van het tabernakel zijn zilveren medaillons aangebracht met afbeeldingen uit het leven van Christus. In de nissen ernaast zijn profeten en engelen afgebeeld met banderollen met profetieën die verwijzen naar de Eucharistie (8). Zij getuigen van de tegenwoordigheid van Christus in de Eucharistie. Tot slot zijn in de beide nissen naast de afbeelding van het Lam Gods de vier kerkvaders te zien, die getuigd hebben van de Christelijke waarheid(9), en de vier grote profeten (Jeremia, Jesaja, Ezechiël en Daniël), die de komst van Christus hebben voorspeld(10). Het hoofdaltaar rust op een zogenaamd antependium(11) met afbeeldingen van zes engelen die de lijdenswerktuigen van Christus tonen. Aldus vertelt het hoofdaltaar van onze kerk het verhaal van de aankondiging van Christus geboorte tot de triomferende Christus op zijn hemelse troon. De achter de triomferende Christus verborgen afbeelding van het Lam Gods maakt het verhaal van Christus en van de Openbaringen compleet.

Boven: Aanbidding van het Lam Gods (Jan van Eijck, 1432). Het Lam Gods is hier afgebeeld als offergave om de zondelast van de wereld weg te nemen. Boven het Lam Gods is de Heilige Geest als duif geschilderd die als een stralende zon de wereld verlicht

Maurice Essers