Lente

Pasen is het feest van het nieuwe leven, de lente. Tegelijk met de symbolische opstanding van Christus uit de dood ontwaakt elk jaar weer de natuur. Door de effecten van de lente op de natuur wordt de lente gevierd met vruchtbaarheidsymbolen als de meiboom, de paashaas en zijn eieren, en misschien ook wel het haantje op de palmpaasstok. Seizoenen, kalender en natuur spelen ook een belangrijke rol in het katholicisme; het kerkelijke jaar biedt houvast in ons leven.

Links: de Opstanding van Christus. Midden en rechts: de symbolische komst van de Lente als Vrouwe met gevolg door Sandro Botticelli (1445-1510) en als prins op een paard met zijn gevolg aan het strand aangeland door de Amsterdamse graficus Bernard Essers (1893-1945)

De natuur en de seizoenen (en dan vooral de lente) bieden hoop en troost. Toen mijn vader net overleden was en ik samen met mijn broer en moeder huis en tuin opruimde, bakende ik als kind rond een kale plek waar honderden gestapelde bakstenen zojuist van waren weggevoerd met de laatste van die bakstenen een tuintje af. Als protest tegen het landbouwgif waarmee jarenlang voor bespoten groente en fruit uit eigen tuin was gezorgd (en waar ik mijn vaders ziekte aan wijtte), plantte ik op die kale plek een stok met daaraan een bordje gespijkerd met de tekst “God is mijn tuinier”.

Het is een tekst van de dichter Roland Holst, die zich zo verontschuldigde voor de wildernis in zijn tuin. Voor mij was deze tekst meer een ‘statement’. Anders dan mijn vader, die tuinieren leek te zien als een gevecht tegen alles wat God laat groeien, maakte ik God tot mijn vriend waar ik samen mee tuinierde juist door alles vrij te laten groeien. De pastoor die ons in die tijd bezocht, zal er het zijne van gedacht hebben als hij me weer eens voor mijn tuintje naar de planten en bloemen zag kijken die de kale plek langzaam maar zeker omtoverden tot een klein paradijsje.

Links: Adam en Eva in het Hof van Eden, Lucas Cranach (1530)
Midden: Maria voor de Rozenhaag. Zij werd afgebeeld in een gesloten tuin of voor een rozenhaag vanwege haar naam van roos zonder doornen
Rechts: fragment van het Lam Gods van Jan van Eijck (1390-1441) met planten uit de Hemelse tuin

Er kwamen kleine dieren in mijn tuintje, waaronder een kikker, die zijn plek vond in een plastic babybadje dat als vijver diende, een muizenfamilie en vele kevertjes, spinnen, mieren en ander grut. In de grond gestopte eikels groeiden uit tot boompjes. Stiekem werd de omheining uitgebreid met wat extra bakstenen waardoor het tuintje ongemerkt uit kon dijen. Na mijn vertrek naar Amsterdam heeft God er nog een jaar alleen getuinierd. Daarna werd het paradijs tot gazon gemaakt. Door aanraking met (Gods) zonlicht groeide een kale plek uit tot een Hof van Eden. Zowel in de mens als in de natuur lijkt (juist met Pasen) een beetje zonlicht wonderen te doen. De waarheid gebiedt wel te vermelden dat de katholieke plantensymboliek niet echt uitgaat van de vrije principes die aan het tuintje ten grondslag lagen. In de Middeleeuwen was er een strakke plantensymboliek die de mensen hielp bij het begrijpen van het geloof. Genezende planten verwezen naar het eeuwige heil. Je ziet ze op schilderijen van Jan van Eijck. Op zijn Lam Gods zijn meer dan dertig bloemen en planten te zien, waaronder ook Mariaplanten als roos, lelie, vrouwenmantel, goudsbloem, viooltjes en iris. Grondplantjes als de aardbeiplant symboliseren nederigheid en buxus de Opstanding (de aardbei zelf werd in de Middeleeuwen overigens gezien als het feestmaal der Zaligen in het Hemels Paradijs).

OLV kerk: de bloemversieringen in het stergewelf en een transeptgewelf met planten en engelen

In onze OLV kerk vindt u de Middeleeuwse plantensymboliek terug. Als u naar het plafond kijkt, ziet u een soort Hemelse Tuin. Het plafond van de zijbeuken is op basis van een plantenstudie van de Redemptorist pater Croonen naar de Litanie van Loreto versierd met Mariabloemen. Maria’s deugden worden gesymboliseerd door bloemen die in het stergewelf: zonnebloem en plataan verbeelden gehoorzaamheid, geloof en standvastigheid, lelie en hulst verwijzen naar kuisheid en versterving, iris en tulp naar ingetogenheid en gebed. Egelantier en rode roos symboliseren naastenliefde en liefde tot God. De sluitstenen worden gesierd door maan, zon en ster. Ook dat is een verwijzing naar de Litanie, waarin Maria wordt bezongen als morgenster, schoon als de maan en uitgelezen als de zon. De sluitstenen in het middenschip tonen vogels: de adelaar als symbool voor Christus, de duif als symbool voor Mariadeugden en lijster en nachtegaal die overdag en ’s nachts Maria’s levenswijze als lofzang op de Heer symboliseren.

Zolang we niet mogen aanschuiven aan het echte feestmaal in het Hemelse Paradijs, lijkt de OLV kerk met haar bloemen en zangvogels bij uitstek de plek om Pasen te vieren en om de stralen van Gods licht innerlijke tuintjes te doen opbloeien. Voor mezelf geldt dat het na de beschreven tuinervaring 20 jaar heeft geduurd voordat God weer een plaats in mijn leven kreeg en dat mede door het werk in de OLV kerk van Eugen Graas, die ons deze maand helaas gaat verlaten. We zullen o.a. de uitleg en humor van zijn preken missen, al biedt de gedachte troost dat hij daarmee ook in zijn nieuwe werkgebied mensen zal laten opbloeien, die net als wij af en toe een beetje pokon nodig hebben.

Maurice Essers