Het Mariabeeld

Oktober is de maand van de Rozenkrans en daarmee in zekere zin een Mariamaand. Vandaar de bedevaart vanuit de OLV Kerk naar Kevelaer aan het einde van deze maand en een bijdrage in dit nummer van het Mededelingenblad over beelden van Maria. Maria is door de eeuwen op vele wijzen afgebeeld en haar zijn vele namen gegeven, zoals in de Litanie van Loreto. Het is onmogelijk om een compleet overzicht te geven. Vandaar enkele “highlights”.

Aan haar afbeelding als OLV van Altijddurende Bijstand is in mei in dit blad al aandacht besteed vanwege haar altaar in onze kerk. Maria draagt daarop een blauwe sluier met twee sterren en houdt het Christuskind op haar linkerarm. Een andere zeer oude benaming en afbeelding is die van OLV van de Berg Karmel. Deze afbeelding, waarbij Maria een scapulier in de hand houdt, gaat terug op de overlevering van haar verschijning op de berg Karmel aan Simon Stock. Dragers van het scapulier zouden de zaterdag na hun dood uit het vagevuur worden bevrijd. Ook de afbeelding van Maria als OLV Zetel der Wijsheid behoort tot de oudste afbeeldingen. Deze afbeelding toont Maria met het Christuskind op haar schoot en symboliseert zo het goddelijke moederschap. Onder haar voeten is soms een slang of draak te zien, die verwijst naar haar hoedanigheid van de nieuwe Eva of moeder der mensheid.

Links: Hendrik Busman hoort een stem die hem opdraagt een kapel ter ere van Maria te bouwen
Midden: bidprentje OLV van Kevelaer
Rechts: paus Johannes Paulus II in gebed in Kevelaer

Aan de meeste oude Mariabeelden in kerken in Nederland, Vlaanderen en de streek rond Kevelaer zijn legenden verbonden. Het gaat vaak om beelden die door boeren gevonden werden of in een eikenboom hingen. De bekendste van deze Mariabeelden zijn die van Kevelaer, Scherpenheuvel, Maastricht (Sterre der Zee) en Den Bosch (Zoete Lieve Vrouw). Deze plaatsen groeiden in de 17e eeuw onder Spaanse heerschappij in de roerige periode van de Tachtigjarige Oorlog uit tot bedevaartsoorden. Mariabeelden werden er naar Spaans voorbeeld gekleed met rijkversierde mantels en in processies meegedragen. Tot deze beelden behoort ook dat van OLV in ’t Zand in Roermond, een bedevaartsoord dat lange tijd door Redemptoristen beheerd werd en dat om die reden vroeger jaarlijks vanuit onze OLV Kerk werd bezocht. Net als het beeld van de Sterre der Zee toont het een gekroonde Maria met gekroond Christuskind. Het beeld zou in 1437 door een herder in een punt zijn gevonden.

De kapel in Kevelaer is door de marskramer Hendrik Busman in opdracht van OLV naar het voorbeeld van de kapel van OLV in ’t Zand gebouwd. De kaarsenkapel aldaar werd meteen na de Tachtigjarige Oorlog in 1649 ingewijd. Kort daarop werd er een tweede kapel naar het voorbeeld van de zeshoekige kapel van Scherpenheuvel gebouwd. De afbeelding van OLV van Kevelaer is in feite die van het genadebeeld van OLV van Luxemburg. Maria houdt het Christuskind op de linkerarm en een scepter in haar rechterhand. Al vele generaties stadgenoten keerden vanuit Kevelaer met deze afbeelding op een prentje naar huis terug.

Vnlr: OLV van de Keins, OLV van de Besloten Tuin te Warfhuizen met mantel, OLV ter Nood te Heiloo en OLV van Haarlem

De meeste Middeleeuwse Mariabeelden in de omgeving van Amsterdam gingen in de Tachtigjarige Oorlog verloren, zoals het beeld van OLV ter Nood in Heiloo. Daarvan werd in 1908 een kopie gemaakt door Hans Mengelberg voor de kapel van dit bedevaartsoord. In de St. Jozefkerk in Haarlem is een Mariabeeld te zien uit circa 1500, dat in een schuilkerk de reformatie heeft overleefd. Bijzonder is ook het beeld van OLV van de Keins in Schagen. De kapel werd in 1586 verwoest. Het beeld bleef spoorloos tot het eeuwen later aan het Westfries Museum in Hoorn werd aangeboden. De Noordhollandse beelden die op zo mirakuleuze wijze de reformatie hebben overleefd, kennen niet de voor de zuidelijke Nederlanden (en Kevelaer) zo typische Spaanse mantels. Het enige mij bekende Mariabeeld boven de rivieren dat wel zo’n mantel draagt is OLV van de Besloten Tuin in de kapel bij de kluizenaarswoning in het Groningse Warfhuizen. Dit beeld is dan ook niet van eigen bodem maar is in 2003 door een Spaanse beeldhouwer gemaakt naar het voorbeeld van een Mariabeeld in het Spaanse Sevilla.

Vnlr: Maria in Lourdesgrot in Valkenburg, OLV van Banneux, OLV van Alle Volkeren

Uit de 19e en 20e eeuw dateren Mariabeelden die zijn ontleend aan de verschijning van Maria aan kinderen. Bij zo’n verschijning in Lourdes in 1854 gaat het om een in het wit geklede dame met rozenkrans. Ook OLV van het Belgische Banneux, een verschijning in 1933, draagt een wit gewaad met een blauwe ceintuur en een rozenkrans aan de linkerhand. Op talloze plaatsen in ons land zijn Lourdesgrotten met het beeld van OLV van Lourdes te vinden. Voor zover mij bekend niet in Amsterdam, maar aan de Rozengracht kunt u sinds kort wel (weer) het Lourdesbeeld van het restaurant “Amigo” zien. De Amsterdamse OLV van alle Volkeren hoort ook in het rijtje van 20e eeuwse verschijningen thuis. Van de verschijningen van Maria aan Ida Peerdeman tussen 1945 en 1959 is door Heinrich Repke in 1951 een schilderij gemaakt dat in de kapel van OLV van Alle Volkeren aan de Diepenbrockstraat bij de RAI hangt. Op de afbeelding draagt Maria een wit gewaad met lendedoek. Ze staat op een wereldbol, omgeven door schapen die de wereldvolkeren verbeelden. In de kapel bij onze OLV Kerk bevindt zich ook een bijzonder Mariabeeld. Deze “OLV van de Keizersgracht” houdt, net als OLV van Kevelaer, een scepter in de hand. In de scepter zit een perkamentachtig papier met het gebed van de maker voor zijn plots overleden zoon als teken van geloof en liefde van ouders en kind over de grenzen van de dood heen. Eenzelfde liefde voor Maria bezingt de Redemptorist pater Haagh (1857-1919) in zijn lied “het Mariabeeld” (tekst van Novalis):

Ich sehe dich in tausend Bildern, Ik zie U in duizend beelden,
Maria, lieblich ausgedrückt, Maria, lieflijk uitgedrukt,
Doch keins von allen kann Dich schildern, Maar geen van allen kan U tonen
Wie meine Seele Dich erblickt. zoals mijn ziel U ziet.
Ich weiss nur, dass der Welt Getümmel Ik weet alleen dat alle aards zorgen
Seitdem mir wie ein Traum verweht, sindsdien voor mij als een droom vergaan,
Und ein unnennbar süsser Himmel en dat een onnoemelijk zoete hemel
Mir ewig im Gemüte steht. voor eeuwig mijn gemoed vult.

Maurice Essers