Katholieke tradities in maart

Maart is onder andere de maand van één van onze belangrijkste Amsterdamse katholieke tradities, de Stille Omgang. De Stille Omgang verwijst, zoals bekend, naar het Heilig Mirakel, dat op 15 maart 1345 in Amsterdam plaatsvond. Op die dag lag een man in zijn stervensbed in een huis aan de Kalverstraat. Hij liet een priester roepen om hem te bedienen en van het Heilig Sacrament (de hostie) te voorzien. Na het eten van de hostie moest de zieke overgeven, waarna het braaksel in het brandende haardvuur van zijn kamer werd geworpen. Daarbij bleek dat de hostie onbeschadigd was uitgebraakt en dat het vuur het Heilig Sacrament niet had aangetast. De volgende dag werd de hostie naar de Oude Kerk gebracht, maar deze keerde telkens op wonderbaarlijke wijze naar het huis terug. Over de haardstede heen werd daarop een kapel, de Heilige Stede, gebouwd, die pelgrims uit heel Europa aantrok en die in belangrijke mate bijdroeg aan de groei en welvaart van Amsterdam.

Links: bedevaartprent van de Amsterdamse schilder Jacob van Oostsanen uit 1518 waarop het H. Mirakel is afgebeeld
Rechts: in Schiedam gevonden pelgrimsteken uit de 2e helft 15e eeuw waarop eveneens het Mirakel is afgebeeld

Een wonderlijk verhaal, al zijn er meer steden (zoals Alkmaar, Brugge en Breda) met tradities rond het H. Sacrament of het H. Bloed. Voor Amsterdam was de betekenis van het H. Mirakel niettemin groot. Het Mirakel werd aan diverse hoven door troubadours bezongen en de stad werd al snel een belangrijk bedevaartsoord. Duizenden pelgrims, waaronder de Habsburgse keizers Karel V en Maximiliaan, kwamen van heinde en verre via Amstelveen of Sloten over Overtoom en Heilige Weg naar de Heilige Stede. Zij liepen daar in processies mee en namen pelgrimstekens mee naar huis.

Links: de Heilige Stede vanaf het Rokin voor de afbraak in 1908
Rechts: de route van de Stille Omgang

Bij de reformatie werd de Heilige Stede door protestanten overgenomen. Een aantal aan de Heilige Stede en het H. Mirakel verbonden voorwerpen kon net op tijd in veiligheid worden gebracht in het Begijnhof. In de beslotenheid van het Begijnhof werd in de als schuilkerk van het Begijnhof de traditie van het H. Mirakel in stilte voortgezet. Katholieken als Joost van den Vondel en Leonard Marius, de pastoor van de Begijnhofkapel, hielden in deze voor katholieken zo moeilijke periode de herinnering aan het H. Mirakel levend. Zij zorgden er zo voor dat het katholicisme voor Amsterdam behouden bleef, ondanks een periode van bijna 300 jaar discriminatie die op de reformatie volgde.

Links: openluchtmis met processie in het Olympisch Stadion te Amsterdam op 23 juni 1946 ter ere van het zesde eeuwfeest van het H. Mirakel
Rechts: de Stille Omgang in de jaren zestig

Ook in de periode van de afgelopen 150 jaar, waarin het katholicisme weer openlijk werd toegestaan, bleven het H. Mirakel en de Begijnhofkapel symbool voor katholieke onverzettelijkheid. Vanaf 1881 werd de Middeleeuwse route van de Mirakelprocessie door enkele Amsterdammers voor het eerst weer ’s nachts als Stille Omgang gelopen. Elk jaar sloten zich meer mensen aan totdat er rond 1960 ongeveer 80.000 deelnemers waren. Sommigen liepen vooral mee om op te komen voor de rechten van katholieken, anderen om zich open te stellen voor Christus en om het H. Sacrament te eren.

Links: de GedachteNis in het pand in de Kalverstraat waar zich tot 1908 de Heilige Stede bevond
Rechts: toegangskaartje uit 1911. In de hoogtijdagen was de toeloop tijdens de Stille Omgang zo groot dat toegangskaartjes verkocht moesten worden voor de Begijnhofkapel

Ook dit jaar komen er op 19 maart duizenden katholieken te voet of met bussen uit het hele land naar Amsterdam om stil de eeuwenoude route van de processie van het H. Mirakel te lopen. Opnieuw zullen zich vele nieuwsgierige stadgenoten en toeristen afvragen met welke intentie de zwijgende stoet voorbijtrekt. Het thema van de Stille Omgang is dit jaar vernieuwing met behoud van het goede (zie www.stille-omgang.nl). In de Onze Lieve Vrouwekerk worden middernacht en om 02.00 uur pelgrims uit Haarlem, Hoofddorp, Nijmegen, Zevenhoven, Wassenaar, Utrecht, Soest, Amersfoort en Leiden verwacht. Na de H. Mis in onze kerk lopen ze samen vanaf het Spui de Stille Omgang om diep in de nacht weer te voet of met de bus naar huis terug te keren. Hoewel de Stille Omgang voor velen ongetwijfeld de meest indrukwekkende Amsterdamse katholieke traditie is, hebben nog vele andere Amsterdamse tradities, zoals Sinterklaas en Sint Maarten, de reformatie overleefd of zijn ze recent, zoals onze Sacramentsprocessie, tot nieuw leven gewekt. Een katholiek feest dat ook in maart plaatsvindt is carnaval. Carnaval (of vastenavond) vindt zijn oorsprong in de kerkelijke kalender. Het is de laatste mogelijkheid om feest te vieren voor de vastentijd. Lange tijd dacht ik dat Carnaval alleen “beneden de rivieren” werd gevierd, maar vorig jaar werd ik op het Osdorpplein verrast door een nogal vrolijke optocht van de Osseknarren. Volgens hun website gaat het daarbij om een Amsterdamse carnavalsvereniging die in 1971 werd opgericht door de collectanten van de Osdorpse Pauluskerk. Hoewel je bij een college van collectanten niet meteen aan carnavalsvierders denkt, zal het verhaal wel waar zijn. Voor degenen (m.n. de heren collectanten) die tijdens de carnaval het hoofd koel willen houden: in het Amsterdams Historisch Museum is momenteel een tentoonstelling over vasten. In maart vertellen joodse, islamitische en katholieke vrouwen op de binnenplaats van het museum in kastjes hun ervaringen met de vastentijd.

Carnaval in Amsterdam
Links: een vaandel van de Osseknarren
Rechts: straatcarnaval in Amsterdam aan het einde van de 18e eeuw

Links: Carnaval in 1931 bij de Amsterdamse katholieke congregatie van de H. Gonzaga. Carnaval is een typisch omkeringsfeest. Zo wordt het bestuur van carnavalssteden in Brabant en Limburg tot aswoensdag overgenomen door de carnavalsvierders
Rechts: feest van de H. Kindsheid, 1953 parochie H. Vincentius Amsterdam, een ander omkeringsfeest uit de katholieke traditie waarbij kinderen de baas zijn

Een volgende keer zal aandacht worden besteed aan het katholieke leven in parochies, kloosters en katholieke scholen in de Jordaan en Oud-West. Degenen die een bijdrage willen leveren, kunnen herinneringen, foto’s en dergelijke sturen naar info@olvkerk.nl.

Maurice Essers